COĞRAFÎ KONUM Herhangi bir yerin Dünya üzerinde bulunduğu alana coğrafi konum denir. A. ÖZEL KONUM Herhangi bir yeri diğer yerlerden ayıran, sahip olduğu kendine has özelliklerin tümüne özel konum denir. Özel konum, insanları, çevreyi, ülkelerin ekonomik ve politik durumunu çok yönlü etkiler. Dünya üzerinde, özel konum etkisine şu örnekler verilebilir: • Norveç, Japonya, İngiltere, İzlanda gibi deniz ve okyanuslara komşu ülkeler balıkçılıkta ileri gitmişlerdir. • Kuzeybatı Avrupa kıyıları, yüksek enlemlerde bulunmasına rağmen, Gulf – Stream sıcak su akıntısının etkisiyle ılıman bir iklime sahip olmuştur. • Orta Asya ve Orta Avrupa denizlere uzak olduğu için karasal bir iklime sahip olmuştur. • Kanarya, Havai, Kıbrıs, vb. adalar, deniz ve hava yollarının gelişmesiyle ikmal ve uğrak yeri haline gelmişlerdir. Buna bağlı olarak bu adaların önemi artmıştır. Türkiye’nin Özel Konumu ve Sonuçları
• Türkiye, Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı yerde bulunur. • Farklı kültürlerin kurulduğu, Dünya’nın en eski kültür hazinelerine sahiptir. • Dünya’da en fazla petrol çıkaran ülkelere komşudur. • Üç tarafı denizlerle çevrilidir ve yeryüzü şekilleri çeşitlidir. • Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan İstanbul ve Çanakkale boğazlarına sahiptir. • Türkiye’nin ortalama yükseltisi fazladır. (Yaklaşık 1132 m) • Yükselti batıdan doğuya doğru gidildikçe artmaktadır. • Zengin yeraltı kaynaklarına sahiptir. 1 B. MATEMATİK KONUM Herhangi bir yerin, Dünya üzerinde bulunduğu alanın, enlem ve boylam dereceleriyle belirtilmesine matematik konum denir. PARALEL (ENLEM) Ekvator’a paralel olarak çizildiği varsayılan hayali çemberlere paralel denir. Paralel çemberlerinin, Başlangıç paraleline (Ekvator) olan uzaklığının açı cinsinden değerine ise enlem denir. Enlem ve paralel birbirlerinin yerine kullanılırlar. Paralellerin Özellikleri • Ekvator’un 90 kuzeyinde, 90 da güneyinde olmak üzere, toplam 180 paralel bulunur. • Başlangıç paraleli Ekvator’dur. • En büyük paralel dairesi Ekvator’dur. • Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe paralellerin boyları kısalır. Buna karşılık paralel numaraları büyür. • İki paralel arası uzaklığa bir enlem derecesi denir. Matematik konumu daha ayrıntılı olarak belirleyebilmek için, her paralel dairesi 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünmüştür. • 90° paralelleri nokta halindedir. • Paraleller birbirleriyle kesişmezler, birleşmezler. 2 • Paraleller doğu – batı doğrultusunda uzanırlar. • Ekvator ile dönenceler arasında kalan enlemlere alçak enlemler, dönenceler ile kutup daireleri arasında kalan enlemlere orta enlemler, kutup daireleri ile kutup noktaları arasında kalan enlemlere de yüksek enlemler denir. • Ardışık iki paralel arası uzaklık yaklaşık olarak 111 km dir. Bu uzaklıktan yararlanarak kuzey güney doğrultusunda ve aynı meridyen üzerinde bulunan iki nokta arasındaki uzunluk hesaplanabilir. Paraleller arası uzunluk işlemlerinde şu yol takip edilir: • Aralarında uzaklığı sorulan noktalar arasındaki enlem farkı bulunur. İstenilen merkezlerin her ikisi de aynı yarım kürede ise, numarası büyük paralelden küçük paralel çıkarılır. Farklı yarım küredeler ise paraleller toplanır. • Bulunan paralel farkı sabit uzaklık olan 111 ile çarpılır. Enlemin Etkileri Enlem; iklimi, güneş ışınlarının düşme açısını, sıcaklık dağılışını, denizlerin tuzluluk oranlarını, gece ile gündüz arasındaki zaman farkını, kalıcı kar sınırı yükseltisini, yerleşme ve tarım faaliyetlerinin sınırını, bitki örtüsü çeşitliliğini, toprak çeşidini, akarsu rejimlerini, tarım ürünleri çeşitliliğini, yerleşme biçimini, hayvanların dağılışını, vs. etkiler. MERİDYEN (BOYLAM) Bir kutuptan diğer kutba ulaşan, paralelleri dik açıyla kesen hayali yarım çemberlere meridyen denir. Meridyenlerin, Başlangıç meridyenine (Greenwich) olan uzaklığının açı cinsinden değerine ise boylam denir. Meridyen ve boylam birbirlerinin yerine kullanılırlar. 3 Meridyenlerin Özellikleri • Başlangıç meridyeninin 180 doğusunda, 180 de batısında olmak üzere, toplam 360 meridyen vardır. • Başlangıç meridyeni İngiltere’nin başkentindeki Greenwich istasyonundan geçen meridyendir. • İki meridyen arası uzaklığa bir boylam derecesi denir. Koordinatlarla bir yeri daha iyi belirleyebilmek için, her meridyen derecesi 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünmüştür. • Ekvator üzerinde iki meridyen arası uzaklık 111 km dir. Kutuplara doğru gidildikçe bu uzaklık azalır. Türkiye üzerinde ise iki meridyen arası uzaklık, yaklaşık olarak 85 – 86 km dir. • Bütün meridyenlerin boyları birbirine eşittir. • Aynı meridyen üzerinde bulunan bütün noktaların (Güneş karşısından aynı anda geçtiklerinden) yerel saatleri aynıdır. • Meridyen dereceleri Greenwich’ten doğuya ve batıya gidildikçe büyür. • Meridyenler kuzey – güney doğrultusunda uzanır. • Bütün meridyenler kutuplarda birleşirler. • Meridyenler bir paralel boyunca birbirlerinden eşit uzaklıkta bulunurlar. • Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır. 4 Boylamın Etkileri Boylamın Dünya üzerindeki en belirgin etkisi, yerel saat farklarını oluşturmaktır. YEREL SAAT Herhangi bir yerde, Güneş’in en tepede olduğu ana ya da gölge boyunun en kısa olduğu ana öğle vakti denir. Öğle vakti gün ortasıdır ve saat 12.00 olarak kabul edilir. Buna göre ayarlanan saat dilimine yerel saat denir. Yerel saat farkları, meridyenlerden faydalanılarak hesaplanabilir. Yerel saat hesaplarını yapabilmek için şunları öğrenmekte fayda vardır: • Aynı meridyen üzerinde bulunan bütün noktaların öğle vakitleri aynı anda olur ve yerel saatleri birbirine eşittir. • Aynı meridyen üzerinde bulunan noktaların yerel saatleri birbirine eşit olmasına rağmen (21 Mart ve 23 Eylül tarihleri hariç) Güneş’in doğma ve batma saatleri farklıdır. Bunun nedeni, Dünya ekseninin 23° 27′ eğik olmasıdır. ORTAK SAAT (ULUSAL SAAT) Çalışma hayatında, yerel saatlerin hepsini kullanmak mümkün değildir. Ticari ve ekonomik ilişkilerin kolaylaştırılması, haberleşme ve ulaşım hizmetlerinin hızlı ve düzenli bir şekilde yapılabilmesi için, yerel saatten farklı olarak, ortak saat ya da ulusal saat uygulamasına ihtiyaç duyulmuştur. Bu nedenle her ülkenin, kendisine en uygun meridyenin yerel saatini bütün ülke sınırlarında geçerli hale getirmesiyle oluşan saate ortak saat adı verilmektedir. Doğu – batı doğrultusunda geniş olan ülkeler (A.B.D, Kanada, Çin, vb.) aynı anda birden çok ortak saat kullanırlar. Ancak doğu – batı yönünde dar olan ülkeler (Türkiye, İtalya, Bulgaristan, İspanya, vb.) ise aynı anda tek ortak saat kullanırlar. Türkiye’de, 1978 yılına kadar, 2. saat diliminde yer alan 30° Doğu meridyeninin yerel saati ortak saat olarak kullanılmıştır. 1978 yılından sonra, güneş ışınlarından daha fazla yararlanarak enerji tasarrufu sağlamak amacıyla, ileri ve geri saat uygulamasına geçilmiştir. Şöyle ki; • Yaz döneminde 3. saat dilimine giren 45° Doğu meridyeninin yerel saati esas alınarak ileri saat uygulamasına geçilmiştir. 5 • Kış döneminde ise 2. saat dilimine giren 30° Doğu meridyeninin yerel saati esas alınarak geri saat uygulamasına geçilmektedir. SAAT DİLİMLERİ (ULUSLAR ARASI SAAT) Bilim ve tekniğin hızla gelişmesiyle ülkeler arası ekonomik ve siyasi ilişkilerin artması, buna bağlı olarak iletişimin hızlı olması uluslararası saatin doğmasına yol açmıştır. Bu sebeple saat dilimleri oluşturulmuştur. Dünya üzerinde 24 saat dilimi vardır. TARİH DEĞİŞTİRME ÇİZGİSİ Dünya’nın doğu ve batı yarım kürelerinin uç noktaları arasında bir günlük zaman farkı vardır. Bu nedenle, Başlangıç meridyeninin devamı olan 180° meridyeni, tarih değiştirme çizgisi olarak kabul edilmiştir. • 180° boylamının batısına doğru gidildiğinde, Doğu Yarım Küre’ye geçildiği için, tarih 1 gün ileridir. • 180° boylamının doğusuna doğru gidildiğinde, Batı Yarım Küre’ye geçildiği için, tarih 1 6 gün geridir. TÜRKİYE’NİN MATEMATİK KONUMU VE SONUÇLARI Türkiye, 36° – 42° Kuzey paralelleri ile 26° 45° Doğu meridyenleri arasında yer alır. Diğer bir ifadeyle, Türkiye Ekvator’un kuzeyinde ve Greenwich’in doğusunda bulunan bir ülkedir. Türkiye’nin matematik konumunun sonuçları şöylece sıralanabilir: • Doğu – batı istikametinde 76 dakika yerel saat farkı bulunur. • Aynı anda tek ortak saat kullanılır. Çünkü doğu – batı yönünde fazla geniş değildir. • Güneş ışınları hiçbir zaman dik açıyla gelmez. • İki meridyen arası uzaklık yaklaşık olarak 85 – 86 km dir. • Orta kuşakta yer alır. • Mevsimler belirgin olarak görülür. • Kışın cephesel yağışlar fazladır. • Güneyden kuzeye gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür. • Güneyden kuzeye gidildikçe cisimlerin gölge boyu uzar. • Güneyden kuzeye gidildikçe gece – gündüz süreleri arasındaki fark artar. • Kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı düşürürken, güneyden esen rüzgârlar sıcaklığı yükseltir. • Dağların güney yamaçları daha sıcaktır. Buna bağlı olarak güney yamaçlarda yerleşmeler fazladır.
Değişik ülkelere göre saat farkları ve zaman dilimleri
vardır.Bir an için çok uzaklardan, uzayın derinliklerinden yerküresi adını
verdiğimiz ihtiyar dünyamıza bakacak olursak, yarısının güneş ışıklarıyla ışıl
ışıl aydınlanmış, öbür yarısının da karanlıklar içinde gömülü olduğunu
görürüz.Dünyamız, kendi ekseni etrafında dönmeye devam ettikçe karanlık
bölgeler, aydınlık bölgeleri kovalar, sırasıyla gece ve gündüz birbirlerini
izler.
Dünyamızın kuzey kutbundan güney kutbuna doğru uzanan ve
boylam çizgileri adı verilen hayali birtakım dilimlere ayrıldığını
biliyoruz.İşte güneş bir “öğle vakti” o yerden geçen boylam çizgisinin tam
üstünde bulunur ve batıya doğru ilerledikçe birbiri ardına sıralanmış boylam
çizgilerinin üzerinden geçer.Böylece “öğle vakti” sürekli olarak batıya doğru
kayar, dünya çevresinde hareketini tamamlar.”Öğle vakti” nin tam karşıtı olan
“gece yarısı” durumu da dünyamızın karanlık yüzündeki boylam çizgilerini birer
birer tarayıp aynı biçimde batıya doğru ilerler.Güneşin batıya doğru hareketiyle
her boylam çizgisi üzerinde yeni bir “zaman” doğar, yani güneş, “doğal bir
saat” gibi hareket eder.Boylam çizgilerinin birinden öbürüne değişen bu saate
“mahalli saat” denir.
Saat değerlerinin böyle bir boylamdan öbürüne sık sık
değişmesi günlük yaşayışımız yönünden büyük zorluklar doğurmaktadır.Bu zorluğa
örnek olarak şunu gösterebiliriz : İstanbul şehrinde saat tam 12:00 iken
İzmitte saat 12:04tür.Bu güneşin yarattığı ebedi düzene yani “mahalli saat” e
göre doğru olmakla birlikte bizler için çok kullanışsız, gerçekten
şaşırtıcıdır.Bundan ötürü dünyamızı belirli boylam çizgileri arasında kalan
kuzey – güney doğrultusundaki zaman dilimlerine ayırmak daha uygun düşmektedir.
Dünyamız, günün saatlerinin sayısı kadar yani 24 zaman
dilimine bölünmüş kabul edilir.Birbirine komşu iki zaman dilimi arasında 1 saat
fark vardır.Aynı zaman dilimne rastlayan bölgelerin saatleri birbirine eşittir.
Dilimleme işini biraz daha açıklayalım : Dünyamız, coğrafi
yönden 360 boylam derecesine bölünmüştür.360 boylam çizgisini 24′e bölersek 15
derece kalınlığında 24 zaman dilimi elde ederiz.Demek ki 15 derece genişliğinde
bir zaman dilimi içinde hareket ettikçe saatimiz değişmez hep aynı kalır.
Aralarında birer saat fark bulunan bu zaman dilimleri için
de bir başlangıç çizgisi kabul etmek gerekir.Bunun için 19. yüzyıl sonuna doğru
uluslar arasında varılan bir anlaşmaya göre Londra yakınındaki Greenwich
gözlemevinden geçen boylam çizgisi sıfır boylamı olarak kabul edilmiştir.
Dünyamızı Greenwich boylamından batıya ve doğuya doğru 15er
derecelik boylamsal zaman dilimlerine ayırırsak birer saatlik farkların hangi
ülkelere rastladığını bulmuş oluruz.
Türkiye ve Rusya Orta Doğu dilimine rastlamaktadır.Batıya
doğru, buna komşu olan dilim Orta Avrupa dilimidir.Yani Orta Avrupa ile Orta Doğu
arasında 1 saat fark vardır.Daha batıya gidecek olursak İngiltere, Fransa,
İspanyayı aynı zaman dilimi içerisinde görürüz.Öyleyse Türkiye ve İngiltere
arasında saat farkı 2 dir.Böylece tabloyu doğuya ve batıya doğru izleyecek
olursak hangi ülkeler arasında ne kadar saat farkı olduğunu kolaylıkla
bulabiliriz.
Batıya doğru yol aldığımız zaman saatimizi her zaman
diliminde birer saat geri almalıyız.Doğuya doğru giderken ise bunun tersini
yapmalı, yani ileri almalıyız.Böylece günlerimiz batıya doğru giderken uzar,
doğuya doğru giderken kısalır.
Not: Kaçkar Dağı'nın rakımı Harita Genel Komutanlığı'nın Türkiye Fiziki
Haritasında 3932 olarak geçtiği için, daha önce 3937 olan rakım düzeltilmiştir.
Türkiye'nin nehirleri listesi
Türkiye'nin nehirleriTürkiye'deki nehirlerin döküldükleri yere göre listesi;
Türkiye'de az da olsa özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde bulunan
daimî kar sınırının üzerindeki dağlarda buzullar bulunur.
Genellikle vadi buzulu ve buzyalağı buzulu tipinde
olan buzulların yanı sıra, Türkiye'nin tek doruk buzulu (buzul şapkası) Ağrı Dağı'ndadır ve 10 km2'lik alanıyla da ülkedeki
en büyük buzuldur. Türkiye'nin en büyük vadi buzulu ise ülke içindeki
buzulların üçte ikisini bulunduran Güneydoğu Toroslardaki4 km
uzunluğu ve 8 km2 alanıyla Uludoruk Buzulu'dur.
Türkiye'de bulunan buzulların, 20. yüzyılın
başından beri eriyerek geriledikleri gözlemlenmiştir.
Doğal, beşerî ve ekonomik özellikler yönünden
sınırları içinde benzerlik gösteren geniş alanlara bölge denir. Sınırları içinde
benzerlikleri olan ancak bölgenin diğer yerlerinden farklı olan küçük alanlara
ise bölüm denir. Birinci Coğrafya KongresindeTürkiye
coğrafi 7 bölgeye ve 21 bölüme ayrılmıştır.
İç Anadolu Bölgesine ait bazı kültürel özellikler şöyledir;
-Şivesi
-Yemekleri
-Çocuk oyunları
İç Anadolu Bölgesine ait bazı yerel Şive (ağız) örnekleri;
Abaam: Bir tür şaşırma ünlemi
Ağzına bağale bi: Söylediğine bak hele
Ağzını ayırmak: Tembellik etmek, iş görmemek
Alamaç: Ateş
Apsu: Pardon
Avgın: Ark, oluk
Bıldır: Geçen yıl
Biil: Bu yıl
Cacık cucuk konuşma: Boş boş konuşma, saçmalama
Carı: Çabuk, acele
İç Anadolu Bölgesine ait bazı yerel yemek örnekleri;
Ankara Köfte
HUNNAK
Kayseri Köftesi
Desti Kebabı (Yozgat)
NOHUTLU YAHNİ (KONYA)
Sulaç (Karaman)
Ankara Tavası
Madımak (Yozgat)
Çiğ Börek (Eskişehir)
İç Anadolu Bölgesine ait bazı yerel oyun örnekleri;
ÇELİK ÇOMAK :
Bu oyun iki grup arasında oynanır. Gruplar en az ikişer kişiden oluşur. Oyunda biri 30 cm. diğeri ise 70 cm.lik iki sopa bulunur. Düz bir yere çizgi biçiminde küçük bir çukur açılır. Çukurdan 20 adım geride bir çizgi çizilir. Oyunda ebe yoktur. Oyuna ilk önce hangi grubun başlamasını belirlemek için seçim yapılır. Seçimi kazanan grup oyuna başlamak için hazırdır. Karşı gruptan bir kişi elindeki uzun sopayı önceden açılan çukurun üzerine yatay olarak koyar. Oyuna ilk başlayan kişi önceden çizilen çizgiden elindeki küçük sopayı çukur üzerindeki sopaya atar. Vurur ise oyuna başlar. Elindeki büyük sopa ile küçük sopayı havaya kaldırır ve vurur. Küçük sopanın düştüğü yere kadar oyunu kaybeden gurubun oyuncuları sekerek gider. Oyun bu şekilde devam eder.
DOKUZ KİREMİT :
Oyun en az 6 kişi ile oynanır. Oyun aracı olarak 9 adet düz kiremit parçası ve top ile oynanır. Oyuncular kendi aralarında iki gruba ayrılır. Kız- oğlan karışık oynanabilir. Her grup kendi arasında bir ebe seçer. Oyuna başlamak için gruplar arasında seçim yapılır. Seçimi kaybeden grubun ebesi 9 adet kiremidi üst üste dizer. Oynama hakkını kazanan grubun bir elemanı topu eline alır ve kayalara doğru üç defa atar. Kayalar yıkılırsa taşların başını bekleyen ebe topu kapar. Bu sırada oyuna başlayan grubun oyuncuları yıkılan taşları üst üste koymaya çalışır. Ebe ise koydurmamak için ona topla vurur. Topla vurulan kişi oyundan çıkar. Eğer oyuna başlayan grup yıkılan taşları üst üste koymadan vurulursa ebelik onlara geçer. Oyun bu şekilde devam eder.
